Heyelan Nedir? Nasıl Oluşur? Nasıl Önlenir?

Doğal afetlerden biri olarak kabul edilen heyelan (toprak kayması) nerelerde ve nasıl oluşuyor? Bu felaketten korunmanın yolları var mıdır?

Heyelan (toprak kayması) kaya, toprak ve diğer malzemelerin bir arada tutunamayarak, yer çekiminin doğrudan etkisi altında yer değiştirmeleri durumunda yaşanan doğa olayıdır.

Heyelanlar, dağlarda, kıyı kayalıklarında ve hatta su altına kadar dik veya yumuşak eğime sahip yamaçlar gibi çeşitli ortamlarda meydana gelir, Yer çekimi, bir heyelanın meydana gelmesi için birincil etkendir. Fakat, eğimi bozulmaya yatkın hale getiren ve şev stabilitesini etkileyen bazı başka faktörler de işin içerisine girebilir. Şöyle ki; gerçekleşen heyelanların çoğunluğu şiddetli yağış, deprem, yol inşası gibi belirli bir olayla tetiklenir. Ve harekete geçmesi kolaylaşan toprak kütlesi, yer çekimi etkisiyle heyelanı oluşturur.

Heyelanlar, farklı jeolojik malzemeler için farklı şekillerde gerçekleşebilirler. Bunlar; düşme, devrilme, kayma, yayılma ve akış (çamur akışı) olmak üzere beş heyelan çeşidi vardır. Malzeme akışları ve kaya düşmeleri en yaygın olarak görülen toprak kayması çeşitleridir.

Heyelan Nedir

Deprem sarsıntıları ve diğer faktörler su altında toprak kaymalarına neden olabilir. Bu heyelanlara denizaltı heyelanları denir. Denizaltı heyelanları, eğer büyük hacimlerde gerçekleşirse, kıyı bölgelerine zarar veren tsunamiler meydana gelebilir.

Heyelan Nasıl Oluşur

Heyelanlar, yüzey eğim etkisini artıran veya toprağın düşük mukavemet sahip olmasına katkıda bulunan çeşitli faktörlere bağlıdır. Yağış, kar erimesi, nehir ve göllerin su seviyesindeki değişiklikler, akarsu erozyonu, yeraltı sularındaki değişiklikler, çeşitli işlemler sonucunda oluşan sarsıntılar, depremler, volkanik patlamalar, insan faaliyetleri veya bu faktörlerin birkaçının birleşmesi sonucunda hareketin eşiğinde olan yamaçlarda heyelan oluşabilir.

Heyelan oluşum nedenleri şöyledir:

  • Yer altı kazıları,
  • Büyük tonajlı araçların oluşturduğu titreşimler,
  • Yamaçlarda gerçekleştirilen kentleşme faaliyetleri
  • Sızan yağmur suları, yüzeyde eriyen kar ve buzullar topraktaki küçük çaplı malzemenin yer değiştirmesine ve toprağın stabilitesinin zarar görmesine neden olurlar.
  • Şiddetli yağışın yaşandığı mevsimlerde yeraltı suyunun yükselmesi,
  • Orman yangınları gibi yamaçlarda bulunan ağaçların ani yok olması durumunda toprak yapısının değişimi,
  • Nehir debisi ve okyanus dalgaları tarafından oluşturulan erozyon,
  • Sık sık tekrarlanan donma – çözülme, ısınma – soğuma, yeraltı sularından tuz sızması veya mineral çözünmesi,
  • Depremlerin oluşturduğu sarsıntıları toprağı gevşetmesi ve yüzeyde çatlaklar oluşturması,
  • Volkanik patlamalar,
  • Madencilik faaliyetlerinde kullanılan patlayıcılar

Heyelan Nasıl Önlenir

Heyelanlar dünyanın birçok yerinde, özellikle hızlı nüfus ve ekonomik büyüme yaşayan bazı bölgelerde görülürken, insan yaşamı ve geçim kaynakları için büyük bir tehlike oluşturmaktadır. Fakat, çeşitli etkenlerle tetiklenen bu doğa olayının oluşmasının ardından korunmak çok zordur. Bu nedenle, oluşması için ortaya çıkan nedenlerin önceden belirlenmesi ve oluşmadan önce önlenmesi için gerekli tedbirlerin alınması gereklidir.

Bu tedbirlerin başında da heyelan tehlikesi oluşan bölgelerin devlet kurumları tarafından belirlenmesi geliyor. Yerel ve ulusal devlet kurumlarının heyelan oluşumuna yatkın bölgelerin bilmesi ve bu tür tehlikelere karşı savunmasızlığı azaltmak için uygun önlemlerin alınmasına yardımcı olması gereklidir.

Toprak kayması geçmişi olan bölgelerde nüfus yerleşimini kısıtlamak veya kaldırmak heyelanı önlemek için alınabilecek önlemler kapsamındadır.

Riskli bölgelerde, eğim geometrisinin değiştirilmesi, eğim malzemesini güçlendirmek için kimyasal maddeler kullanılması, kazık ve istinat duvarları gibi yapıların kurulması, yüzey üstü hareketli kayaların düşüş yollarının ayarlanması, yüzey ve su altı drenajının yeniden yönlendirilmesi alınabilecek önlemlerdendir.

Bu tür doğrudan insan eliyle alınabilecek önlemler, maliyet, risk altındaki insan yerleşimlerinin büyüklüğü ve heyelan sıklığı göz önüne alınarak yapılabilir.

Eğimli yüzeylerde alınabilecek diğer önlemler de şöyledir:

  • Yamaçlarda yüzey altına su sızmasını önlemek için araziyi geçirimsiz membranlarla kaplamak,
  • Yüzey suyu kaynaklarını heyelan risk bölgesinden uzaklaştırmak,
  • Yeraltı su akımlarını uzaklaştırmak,
  • Toprak yüzeyindeki sulamayı en aza indirmek,
  • Daha yüksek şev stabilitesi elde etmek ve ağırlığın yüzey tabakasını kaymaya zorlamaması için eğimin tepesinden bir miktar toprak kütlesi çıkarmak,

Bu Yazılara da Göz Atmak İsteyebilirsin